Γενικότερα, θα μπορούσαμε να πούμε πως ιδεολογία είναι ένα σύστημα εννοιών, που επιχειρεί να εξηγήσει τα κοινωνικά φαινόμενα, να καθορίσει τις αξίες και τους στόχους της κοινωνικής ζωής, και να κατευθύνει τις κοινωνικές επιλογές ατόμων και ομάδων σύμφωνα με τις αξίες αυτές
ΜΑΡΙΟΣ ΠΛΩΡΙΤΗΣ «ΤΟ ΒΗΜΑ» Κυριακή 3 Νοεμβρίου 1996
Σημείωμα της Σύνταξης. Το άρθρο που ακολουθεί, παρά το ότι γράφτηκε το 1996, είναι επίκαιρο όσο ποτέ. Ο Μάριος Πλωρίτης (19 Ιανουαρίου 1919 - 29 Δεκεμβρίου 2006) ήταν δημοσιογράφος, κριτικός, μεταφραστής, λογοτέχνης και θεατρικός σκηνοθέτης.
Πολύ καμαρώνουμε το πάθος που έχει κατακυριεύσει βουλευτές και πολιτευτές των δυο μεγάλων κομμάτων μας για τη ιδεολογία της παράταξής τους. Δεν κατατρίβονται πια με προσωπικές φιλοδοξιούλες, ρουσφετάκια, παραθυράκια (νόμων και τηλεόρασης) και τέτοια ταπεινά παρόμοια. Κάθε άλλο. Αγωνιούν, μόνο, για το «ιδεολογικό πρόσωπο» του κόμματός τους, για την «ιδεολογική ταυτότητά» του... και αλληλομάχονται, για να διαπιστωθεί με ζυγαριά φαρμακείου γιατί νικήθηκαν εκείνοι, ου μην αλλά και γιατί να νικήσουν ετούτοι... και, προπάντων, ποιές ολέθριες συνέπειες για την ιδεολογία του κάθε κόμματος έχει η ήττα αλλά και η νίκη!
Ωστόσο, ο απλός πολίτης αναρωτιέται απορημένος: Μα για ποιά ιδεολογία μιλάνε; Τι ακριβώς ιδεολογία έχουν, που δεν πρέπει να χαλάσει σαν φέτα ή ζαμπόν; Ποιός Διογένης μπορεί να την ανακαλύψει ¬ όχι με το αναιμικό φανάρι του, αλλά κι ολόκληρη συστοιχία προβολέων αν έχει, απ' αυτές που στήνονται για τις προεκλογικές συγκεντρώσεις;
«Να μην αλλοιωθεί η (ιδεολογική) φυσιογνωμία του Κινήματος», στηθοκοπιούνται οι εναγώνιοι του ΠαΣοΚ. Αλλά ποιά απ' όλες; Αυτή που διακηρύχθηκε το 1974 απ' το «συμβόλαιο με το λαό» ¬ αυτή που διαμορφώθηκε τα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησής μας απ' το κίνημα ¬ ή αυτή (η εντελώς αντίθετη) όπου καταστάλαξε, με το πέρασμα των χρόνων; Η φυσιογνωμία που λάτρευε τον σοσιαλισμό και απεχθανόταν τη σοσιαλδημοκρατία ¬ ή αυτή που εναγκαλίσθηκε τις σοσιαλδημοκρατίες της Ευρώπης; Ο άκρατος αντιαμερικανισμός και ο περιπαθής τριτοκοσμικός ¬ ή οι διαχύσεις με την Ουάσινγκτον; Η διακήρυξη (3.9.74) πως «η Ελλάδα πρέπει να αποχωρήσει από το στρατιωτικό και πολιτικό ΝΑΤΟ» ¬ ή η κατοπινή αγαστή συνεργασία μαζί του; Το σύνθημα «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ, το ίδιο συνδικάτο ¬ ή η δήλωση του αρχηγού πως «η ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ είναι το σημαντικότερο για τη χώρα γεγονός της δεκαετίας του '80»; 1. Η αμέριστη υποστήριξη κάθε συνδικαλιστικού κλπ. αιτήματος ¬ ή η δήλωση πως «οι απεργίες, καταλήψεις κλπ. είναι αντιδημοκρατικές μορφές πάλης, που οδηγούν σε αποδιοργάνωση και αποσύνθεση του κοινωνικού ιστού»2; Η «καλή διαχείριση της οικονομίας»3¬ ή οι αλόγιστες παροχές και η καταχρέωση που μας έφεραν στο κατώφλι της χρεοκοπίας; Οι ευαγγελισμοί για κοινωνικοποιήσεις ¬ ή οι «ρεαλισμοί» υπέρ των ιδιωτικοποιήσεων;
Μ' ένα λόγο: η ιδεολογική φυσιογνωμία του ΠαΣοΚ είναι αριστερή, κεντροαεριστερή, σοσιαλιστική, σοσιαλδημοκρατική, αντιδυτική, δυτικόφιλη, αντιευρωπαϊκή, ευρωπαιολατρική; Ποιά απ' όλες πρέπει να μην «αλλοιωθεί», αφού ένα είναι βέβαιο: πως η μια αλλοιώνει την άλλη και δεν χωρούν όλες στο ίδιο καλάθι;
Οσο για την Νέα Δημοκρατία, εκεί κι αν θριαμβεύει το ιδεολογικό αλαλούμ. Τι είδους «ιδεολογική ταυτότητα» μπορεί να έχει ένα κόμμα, όπου συγχρωτίζονται ακροδεξιοί και κεντροδεξιοί, βασιλόφρονες και δημοκρατικοί, θαυμαστές της δικτατορίας και εραστές του κοινοβουλευτισμού, υπερεθνικιστές και «μετριοπαθείς εθνικόφρονες», συντηρητικοί και «προοδευτικοί», φιλελεύθεροι, νεοφιλελεύθεροι και ριζοσπαστικοί φιλελεύθεροι... συρόμενοι, παρασυρόμενοι και αλληλοδιασυρόμενοι ακατάπαυστα; Ποιά είναι η γνήσια νεοδημοκρατική ιδεολογία: της μεθόδου των «τριών», της παρόδου του ενός αιρετού προέδρου ή της εφόδου του επίτιμου; Ποιά είναι η ιδεολογία ενός κόμματος, που τόσο στηρίχθηκε στον «ξένο παράγοντα» και τώρα στηλιτεύει την κυβέρνηση για υποταγή στις ξένες επιταγές; Ενός κόμματος που, εξ ορισμού και παραδόσεως, εκφράζει το οικονομικοκοινωνικό κατεστημένο - και τώρα διαρρηγνύει τα ιμάτιά του για «διαπλεκόμενα συμφέροντα» με τους αλλοδαπούς και ημεδαπούς ισχυρούς;
Μ' ένα λόγο: η «ιδεολογική ταυτότητα» της Ν.Δ. είναι ή δεν είναι ένα «tutti frutti», όπου κάθε φρούτο (μάλλον φραγκόσυκο) δεν έχει νου παρά πώς θα γδάρει το άλλο με τ' αγκάθια του;
Και αφού ο λόγος για «ιδεολογίες», αξίζει ίσως να σταθούμε σ' αυτή την πολύκροτη και πολύπαθη λέξη και να θυμηθούμε τις περιπέτειές της και τις δικές μας.
Φαίνεται πως πατέρας του όρου ήταν ο γάλλος φιλόσοφος Destult de Tracy (1755-1836). Στο έργο του Στοιχεία ιδεολογίας (Elements d' ideologie, 1801-5), με τον όρο αυτόν εννοούσε μιαν «επιστήμη των ιδεών», που θ' αποκάλυπτε την αλήθεια ή το ψέμα των ιδεών, των προλήψεων, των προκαταλήψεων.
Γενικότερα, θα μπορούσαμε να πούμε πως ιδεολογία είναι ένα σύστημα εννοιών, που επιχειρεί να εξηγήσει τα κοινωνικά φαινόμενα, να καθορίσει τις αξίες και τους στόχους της κοινωνικής ζωής, και να κατευθύνει τις κοινωνικές επιλογές ατόμων και ομάδων σύμφωνα με τις αξίες αυτές4.
Ωστόσο, γρήγορα ο όρος αυτός πήρε επιτιμητική και υποτιμητική σημασία. Προπάντων, απ' την ώρα όπου ο Μαρξ και ο Ενγκελς χαρακτήρισαν τις ιδεολογίες σαν «μορφές πλαστής συνείδησης», δηλαδή συστήματα διαστρεβλώσεων και παραπλανητικών ιδεών, βασισμένα σε αυταπάτες ¬ έτσι που «οι άνθρωποι και οι συνθήκες της ζωής τους εμφανίζονται ανάποδα, όπως σ' ένα σκοτεινό θάλαμο φωτογραφικής μηχανής»5. Μ' αυτή την έννοια, οι ιδεολογίες αποτελούν ένα άμφιο, που αποκρύβει, εξιδανικεύει, «λογικοποιεί» τα συμφέροντα των κηρύκων του (και της τάξης που εκπροσωπούν) για να μαγνητίζουν, να παραπλανούν και να προσηλυτίζουν τις μάζες.
«Εσφαλμένη συνείδηση» ονόμαζε την ιδεολογία κι ο Μαξ Βέμπερ. Κατά τον κορυφαίο γερμανό κοινωνιολόγο, οικονομολόγο και πολιτικό, η συνείδηση αυτή «προσδιορίζεται από την οικονομική και κοινωνική κατάσταση της άρχουσας τάξης, η οποία είναι τυφλή για τα γεγονότα που αντιφάσκουν στις προκαταλήψεις της». Και ο ούγγρος κοινωνιολόγος Karl Mannheim θεωρεί τις ιδεολογίες «μορφές σκέψης», για να προσθέσει πως «η μελέτη των ιδεολογιών έχει σκοπό ν' αποκαλύψει τις απάτες και τις μεταμφιέσεις, που χρησιμοποιούν ανθρώπινες ομάδες με κοινά συμφέροντα» 6.
Αλλά ο όρος ιδεολογία δεν έπαψε να χρησιμοποιείται και με θετική (και μάλιστα, υπερθετική) έννοια, για να σημάνει ένα σύστημα ιδεών και αξιών που ευαγγελίζεται τη δημιουργία μιας δίκαιης και ευημερούσας κοινωνίας. Επιστήμονες και προπάντων καθεστώτα, παρατάξεις, κόμματα ανεμίζουν το καθένα τη δική του «μοναδική, σωστική» ιδεολογία ¬ φιλελεύθερη, σοσιαλιστική, κομμουνιστική κλπ. «Οι ιδεολογίες ¬ λέει η Hannah Arendt ¬ αποσκοπούσαν στην καθολική ερμηνεία (των κοινωνικών φαινομένων) με την εφαρμογή μιας και μόνο ιδέας στους ποικίλους χώρους της πραγματικότητας»7. Η ιδεολογία γινόταν «μονοθεϊστική» θρησκεία κι εκκλησία. Και για τις «θρησκείες» αυτές, εκατομμύρια άνθρωποι αγωνίστηκαν, πολέμησαν, επαναστάτησαν, βασανίστηκαν, εξορίστηκαν, εκτελέστηκαν ¬ έστω κι αν συχνά προδόθηκαν απ' τους ίδιους τους τελάληδες των ιδεολογιών και των ιδεολογημάτων. Στοιχίζονταν όλοι με τον ήρωα εκείνον του Αλμπέρ Καμύ, που λέει: «Να πεθάνεις για τις ιδέες σου είναι ο μόνος τρόπος για να σταθείς στο ύψος τους. Είναι η δικαίωσή τους»8.
Ομως, αυτός ο «μονισμός», η απόλυτη αξία μιας ιδεολογίας (της δικής σου) και η απόλυτη απαξία, η απόρριψη όλων των άλλων, δυσφήμησε και πάλι τον όρο. Προπάντων, επειδή χρησιμοποιήθηκε από τους κάθε είδους ολοκληρωτισμούς (κομμουνιστικό, φασιστικό, εθνικοσοσιαλιστικό, μαοϊκό κλπ.). Κατά τους προφήτες των καθεστώτων αυτών, όχι μόνο η δική τους ιδεολογία είναι η πεμπτουσία της αλήθειας και το κλειδί του επίγειου Παραδείσου, όχι μόνο όλες οι άλλες ιδεολογίες είναι ψεύτικες και ολέθριες, αλλά και οι οπαδοί των τελευταίων (και κάθε αμφισβητίας) πρέπει να εξολοθρεύονται δια πυρός και σιδήρου, ώστε να μην εμποδίζουν την εξάπλωση και την επιβολή της μοναδικής, κοσμοσωτήριας ιδεολογίας. Κραδαίνοντας αυτή τη συλλογιστική, εμπνέουν στους ζηλωτές τους τον πιο λυσσαλέο, υστερικό, δολοφονικό φανατισμό - έτσι που τα ρατσιστικά πογκρόμ, τα στρατόπεδα και τα κρεματόρια, τα γκουλάγκ και οι εκτελέσεις, να φιγουράρουν στα μάτια τους σαν ιερό χρέος των πιστών και σαν δίκαιος κολασμός των ανίερων και άπιστων.
Η κατάρρευση των ολοκληρωτισμών έκανε ορισμένους να μιλήσουν για «τέλος των ιδεολογιών» και να ζητήσουν την «πρόληψη κατασκευής νέων, εξίσου άκαμπτων ιδεολογιών, που θα έχουν τον ίδιο πόθο για παγκόσμια αποδοχή, όπως αυτές που έχουν ήδη ξεπερασθεί».
Οσο, όμως, ουτοπικές ήταν/είναι οι απόλυτες (ολοκληρωτικές) ιδεολογίες, άλλο τόσο ουτοπικό είναι και το «αίτημα» για αποτροπή γέννησης καινούριων. Μόνο που εκείνες ήταν ουτοπίες ιδιοτελείς, απάτες, που διαβουκολούσαν τους ανθρώπους για να τους κάνουν ανδράποδα των αρχομανών «προφητών» - ενώ το δεύτερο είναι ουτοπία ανιδιοτελής, που ειλικρινά φιλοδοξεί ν' αποτρέψει καινούργιες καταστροφές. Ουτοπία, ωστόσο. Πρώτα-πρώτα, επειδή οι «άκαμπτες ιδεολογίες» δεν έχουν εξαφανισθεί - το «αυγό» εξακολουθεί να γεννοβολά φαρμακερά φίδια και φιδάκια, νεοφασισμούς, νεονατσισμούς, νεοσταλινισμούς και τα παρόμοια. Υστερα, επειδή ιδέες και ιδεολογίες, «καλές» ή «κακές», δεν θα πάψουν να αναφαίνονται, όσο υπάρχουν άνθρωποι που επινοούν (υστερόβουλα ή ανυστερόβουλα) παράδεισους και άλλοι που τους πιστεύουν. «Οπως τα μάτια έχουν ανάγκη το φως για να βλέπουν, έτσι και το πνεύμα έχει ανάγκη από ιδέες για να σκέφτεται», έλεγε ο Malebranche 9.
Το ζήτημα, φυσικά, είναι ποιες ιδέες ανοίγουν τα μάτια και ποιες τυφλώνουν το νου. Βέβαιο, μια φορά, μένει πως ιδέες και ιδεολογίες που ισχυρίζονται πως κατέχουν τη μόνη και απόλυτη αλήθεια, που δεν ανέχονται διαφωνία και κριτική και που πρεσβεύουν την εξόντωση κάθε επικριτή, είναι εξ ορισμού πλαστές και καταστροφικές για όλους - ακόμα και για τους οπαδούς τους, που τους εκπαιδεύουν στον δογματισμό, τον στραβισμό, την εθελοτυφλία, για να υπηρετούν πειθήνια τα συμφέροντα των μεγάλων ή των μικρομεσαίων αρχηγών.
Οσο για τις εδώ ιδεολογίες, που στάθηκαν αφορμή για το άρθρο τούτο, δεν χρειάζεται να είσαι οφθαλμολόγος για να κρίνεις σε ποιά οφθαλμική κατηγορία ανήκουν...
1. «Βήμα», 31.12.1989.
2. Α. Παπανδρέου, 3.2.1990.
3. Ο ίδιος, στην Κοζάνη, 14.4.1989.
4. Βλ. και το Λεξικό κοινωνικών επιστημών της UNESCO, ελλην. έκδοση Νίκας - Τεγόπουλος, 1972.
Σημείωμα της Σύνταξης. Το άρθρο που ακολουθεί, παρά το ότι γράφτηκε το 1996, είναι επίκαιρο όσο ποτέ. Ο Μάριος Πλωρίτης (19 Ιανουαρίου 1919 - 29 Δεκεμβρίου 2006) ήταν δημοσιογράφος, κριτικός, μεταφραστής, λογοτέχνης και θεατρικός σκηνοθέτης.
Πολύ καμαρώνουμε το πάθος που έχει κατακυριεύσει βουλευτές και πολιτευτές των δυο μεγάλων κομμάτων μας για τη ιδεολογία της παράταξής τους. Δεν κατατρίβονται πια με προσωπικές φιλοδοξιούλες, ρουσφετάκια, παραθυράκια (νόμων και τηλεόρασης) και τέτοια ταπεινά παρόμοια. Κάθε άλλο. Αγωνιούν, μόνο, για το «ιδεολογικό πρόσωπο» του κόμματός τους, για την «ιδεολογική ταυτότητά» του... και αλληλομάχονται, για να διαπιστωθεί με ζυγαριά φαρμακείου γιατί νικήθηκαν εκείνοι, ου μην αλλά και γιατί να νικήσουν ετούτοι... και, προπάντων, ποιές ολέθριες συνέπειες για την ιδεολογία του κάθε κόμματος έχει η ήττα αλλά και η νίκη!
Ωστόσο, ο απλός πολίτης αναρωτιέται απορημένος: Μα για ποιά ιδεολογία μιλάνε; Τι ακριβώς ιδεολογία έχουν, που δεν πρέπει να χαλάσει σαν φέτα ή ζαμπόν; Ποιός Διογένης μπορεί να την ανακαλύψει ¬ όχι με το αναιμικό φανάρι του, αλλά κι ολόκληρη συστοιχία προβολέων αν έχει, απ' αυτές που στήνονται για τις προεκλογικές συγκεντρώσεις;
«Να μην αλλοιωθεί η (ιδεολογική) φυσιογνωμία του Κινήματος», στηθοκοπιούνται οι εναγώνιοι του ΠαΣοΚ. Αλλά ποιά απ' όλες; Αυτή που διακηρύχθηκε το 1974 απ' το «συμβόλαιο με το λαό» ¬ αυτή που διαμορφώθηκε τα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησής μας απ' το κίνημα ¬ ή αυτή (η εντελώς αντίθετη) όπου καταστάλαξε, με το πέρασμα των χρόνων; Η φυσιογνωμία που λάτρευε τον σοσιαλισμό και απεχθανόταν τη σοσιαλδημοκρατία ¬ ή αυτή που εναγκαλίσθηκε τις σοσιαλδημοκρατίες της Ευρώπης; Ο άκρατος αντιαμερικανισμός και ο περιπαθής τριτοκοσμικός ¬ ή οι διαχύσεις με την Ουάσινγκτον; Η διακήρυξη (3.9.74) πως «η Ελλάδα πρέπει να αποχωρήσει από το στρατιωτικό και πολιτικό ΝΑΤΟ» ¬ ή η κατοπινή αγαστή συνεργασία μαζί του; Το σύνθημα «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ, το ίδιο συνδικάτο ¬ ή η δήλωση του αρχηγού πως «η ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ είναι το σημαντικότερο για τη χώρα γεγονός της δεκαετίας του '80»; 1. Η αμέριστη υποστήριξη κάθε συνδικαλιστικού κλπ. αιτήματος ¬ ή η δήλωση πως «οι απεργίες, καταλήψεις κλπ. είναι αντιδημοκρατικές μορφές πάλης, που οδηγούν σε αποδιοργάνωση και αποσύνθεση του κοινωνικού ιστού»2; Η «καλή διαχείριση της οικονομίας»3¬ ή οι αλόγιστες παροχές και η καταχρέωση που μας έφεραν στο κατώφλι της χρεοκοπίας; Οι ευαγγελισμοί για κοινωνικοποιήσεις ¬ ή οι «ρεαλισμοί» υπέρ των ιδιωτικοποιήσεων;
Μ' ένα λόγο: η ιδεολογική φυσιογνωμία του ΠαΣοΚ είναι αριστερή, κεντροαεριστερή, σοσιαλιστική, σοσιαλδημοκρατική, αντιδυτική, δυτικόφιλη, αντιευρωπαϊκή, ευρωπαιολατρική; Ποιά απ' όλες πρέπει να μην «αλλοιωθεί», αφού ένα είναι βέβαιο: πως η μια αλλοιώνει την άλλη και δεν χωρούν όλες στο ίδιο καλάθι;
Οσο για την Νέα Δημοκρατία, εκεί κι αν θριαμβεύει το ιδεολογικό αλαλούμ. Τι είδους «ιδεολογική ταυτότητα» μπορεί να έχει ένα κόμμα, όπου συγχρωτίζονται ακροδεξιοί και κεντροδεξιοί, βασιλόφρονες και δημοκρατικοί, θαυμαστές της δικτατορίας και εραστές του κοινοβουλευτισμού, υπερεθνικιστές και «μετριοπαθείς εθνικόφρονες», συντηρητικοί και «προοδευτικοί», φιλελεύθεροι, νεοφιλελεύθεροι και ριζοσπαστικοί φιλελεύθεροι... συρόμενοι, παρασυρόμενοι και αλληλοδιασυρόμενοι ακατάπαυστα; Ποιά είναι η γνήσια νεοδημοκρατική ιδεολογία: της μεθόδου των «τριών», της παρόδου του ενός αιρετού προέδρου ή της εφόδου του επίτιμου; Ποιά είναι η ιδεολογία ενός κόμματος, που τόσο στηρίχθηκε στον «ξένο παράγοντα» και τώρα στηλιτεύει την κυβέρνηση για υποταγή στις ξένες επιταγές; Ενός κόμματος που, εξ ορισμού και παραδόσεως, εκφράζει το οικονομικοκοινωνικό κατεστημένο - και τώρα διαρρηγνύει τα ιμάτιά του για «διαπλεκόμενα συμφέροντα» με τους αλλοδαπούς και ημεδαπούς ισχυρούς;
Μ' ένα λόγο: η «ιδεολογική ταυτότητα» της Ν.Δ. είναι ή δεν είναι ένα «tutti frutti», όπου κάθε φρούτο (μάλλον φραγκόσυκο) δεν έχει νου παρά πώς θα γδάρει το άλλο με τ' αγκάθια του;
Και αφού ο λόγος για «ιδεολογίες», αξίζει ίσως να σταθούμε σ' αυτή την πολύκροτη και πολύπαθη λέξη και να θυμηθούμε τις περιπέτειές της και τις δικές μας.
Φαίνεται πως πατέρας του όρου ήταν ο γάλλος φιλόσοφος Destult de Tracy (1755-1836). Στο έργο του Στοιχεία ιδεολογίας (Elements d' ideologie, 1801-5), με τον όρο αυτόν εννοούσε μιαν «επιστήμη των ιδεών», που θ' αποκάλυπτε την αλήθεια ή το ψέμα των ιδεών, των προλήψεων, των προκαταλήψεων.
Γενικότερα, θα μπορούσαμε να πούμε πως ιδεολογία είναι ένα σύστημα εννοιών, που επιχειρεί να εξηγήσει τα κοινωνικά φαινόμενα, να καθορίσει τις αξίες και τους στόχους της κοινωνικής ζωής, και να κατευθύνει τις κοινωνικές επιλογές ατόμων και ομάδων σύμφωνα με τις αξίες αυτές4.
Ωστόσο, γρήγορα ο όρος αυτός πήρε επιτιμητική και υποτιμητική σημασία. Προπάντων, απ' την ώρα όπου ο Μαρξ και ο Ενγκελς χαρακτήρισαν τις ιδεολογίες σαν «μορφές πλαστής συνείδησης», δηλαδή συστήματα διαστρεβλώσεων και παραπλανητικών ιδεών, βασισμένα σε αυταπάτες ¬ έτσι που «οι άνθρωποι και οι συνθήκες της ζωής τους εμφανίζονται ανάποδα, όπως σ' ένα σκοτεινό θάλαμο φωτογραφικής μηχανής»5. Μ' αυτή την έννοια, οι ιδεολογίες αποτελούν ένα άμφιο, που αποκρύβει, εξιδανικεύει, «λογικοποιεί» τα συμφέροντα των κηρύκων του (και της τάξης που εκπροσωπούν) για να μαγνητίζουν, να παραπλανούν και να προσηλυτίζουν τις μάζες.
«Εσφαλμένη συνείδηση» ονόμαζε την ιδεολογία κι ο Μαξ Βέμπερ. Κατά τον κορυφαίο γερμανό κοινωνιολόγο, οικονομολόγο και πολιτικό, η συνείδηση αυτή «προσδιορίζεται από την οικονομική και κοινωνική κατάσταση της άρχουσας τάξης, η οποία είναι τυφλή για τα γεγονότα που αντιφάσκουν στις προκαταλήψεις της». Και ο ούγγρος κοινωνιολόγος Karl Mannheim θεωρεί τις ιδεολογίες «μορφές σκέψης», για να προσθέσει πως «η μελέτη των ιδεολογιών έχει σκοπό ν' αποκαλύψει τις απάτες και τις μεταμφιέσεις, που χρησιμοποιούν ανθρώπινες ομάδες με κοινά συμφέροντα» 6.
Αλλά ο όρος ιδεολογία δεν έπαψε να χρησιμοποιείται και με θετική (και μάλιστα, υπερθετική) έννοια, για να σημάνει ένα σύστημα ιδεών και αξιών που ευαγγελίζεται τη δημιουργία μιας δίκαιης και ευημερούσας κοινωνίας. Επιστήμονες και προπάντων καθεστώτα, παρατάξεις, κόμματα ανεμίζουν το καθένα τη δική του «μοναδική, σωστική» ιδεολογία ¬ φιλελεύθερη, σοσιαλιστική, κομμουνιστική κλπ. «Οι ιδεολογίες ¬ λέει η Hannah Arendt ¬ αποσκοπούσαν στην καθολική ερμηνεία (των κοινωνικών φαινομένων) με την εφαρμογή μιας και μόνο ιδέας στους ποικίλους χώρους της πραγματικότητας»7. Η ιδεολογία γινόταν «μονοθεϊστική» θρησκεία κι εκκλησία. Και για τις «θρησκείες» αυτές, εκατομμύρια άνθρωποι αγωνίστηκαν, πολέμησαν, επαναστάτησαν, βασανίστηκαν, εξορίστηκαν, εκτελέστηκαν ¬ έστω κι αν συχνά προδόθηκαν απ' τους ίδιους τους τελάληδες των ιδεολογιών και των ιδεολογημάτων. Στοιχίζονταν όλοι με τον ήρωα εκείνον του Αλμπέρ Καμύ, που λέει: «Να πεθάνεις για τις ιδέες σου είναι ο μόνος τρόπος για να σταθείς στο ύψος τους. Είναι η δικαίωσή τους»8.
Ομως, αυτός ο «μονισμός», η απόλυτη αξία μιας ιδεολογίας (της δικής σου) και η απόλυτη απαξία, η απόρριψη όλων των άλλων, δυσφήμησε και πάλι τον όρο. Προπάντων, επειδή χρησιμοποιήθηκε από τους κάθε είδους ολοκληρωτισμούς (κομμουνιστικό, φασιστικό, εθνικοσοσιαλιστικό, μαοϊκό κλπ.). Κατά τους προφήτες των καθεστώτων αυτών, όχι μόνο η δική τους ιδεολογία είναι η πεμπτουσία της αλήθειας και το κλειδί του επίγειου Παραδείσου, όχι μόνο όλες οι άλλες ιδεολογίες είναι ψεύτικες και ολέθριες, αλλά και οι οπαδοί των τελευταίων (και κάθε αμφισβητίας) πρέπει να εξολοθρεύονται δια πυρός και σιδήρου, ώστε να μην εμποδίζουν την εξάπλωση και την επιβολή της μοναδικής, κοσμοσωτήριας ιδεολογίας. Κραδαίνοντας αυτή τη συλλογιστική, εμπνέουν στους ζηλωτές τους τον πιο λυσσαλέο, υστερικό, δολοφονικό φανατισμό - έτσι που τα ρατσιστικά πογκρόμ, τα στρατόπεδα και τα κρεματόρια, τα γκουλάγκ και οι εκτελέσεις, να φιγουράρουν στα μάτια τους σαν ιερό χρέος των πιστών και σαν δίκαιος κολασμός των ανίερων και άπιστων.
Η κατάρρευση των ολοκληρωτισμών έκανε ορισμένους να μιλήσουν για «τέλος των ιδεολογιών» και να ζητήσουν την «πρόληψη κατασκευής νέων, εξίσου άκαμπτων ιδεολογιών, που θα έχουν τον ίδιο πόθο για παγκόσμια αποδοχή, όπως αυτές που έχουν ήδη ξεπερασθεί».
Οσο, όμως, ουτοπικές ήταν/είναι οι απόλυτες (ολοκληρωτικές) ιδεολογίες, άλλο τόσο ουτοπικό είναι και το «αίτημα» για αποτροπή γέννησης καινούριων. Μόνο που εκείνες ήταν ουτοπίες ιδιοτελείς, απάτες, που διαβουκολούσαν τους ανθρώπους για να τους κάνουν ανδράποδα των αρχομανών «προφητών» - ενώ το δεύτερο είναι ουτοπία ανιδιοτελής, που ειλικρινά φιλοδοξεί ν' αποτρέψει καινούργιες καταστροφές. Ουτοπία, ωστόσο. Πρώτα-πρώτα, επειδή οι «άκαμπτες ιδεολογίες» δεν έχουν εξαφανισθεί - το «αυγό» εξακολουθεί να γεννοβολά φαρμακερά φίδια και φιδάκια, νεοφασισμούς, νεονατσισμούς, νεοσταλινισμούς και τα παρόμοια. Υστερα, επειδή ιδέες και ιδεολογίες, «καλές» ή «κακές», δεν θα πάψουν να αναφαίνονται, όσο υπάρχουν άνθρωποι που επινοούν (υστερόβουλα ή ανυστερόβουλα) παράδεισους και άλλοι που τους πιστεύουν. «Οπως τα μάτια έχουν ανάγκη το φως για να βλέπουν, έτσι και το πνεύμα έχει ανάγκη από ιδέες για να σκέφτεται», έλεγε ο Malebranche 9.
Το ζήτημα, φυσικά, είναι ποιες ιδέες ανοίγουν τα μάτια και ποιες τυφλώνουν το νου. Βέβαιο, μια φορά, μένει πως ιδέες και ιδεολογίες που ισχυρίζονται πως κατέχουν τη μόνη και απόλυτη αλήθεια, που δεν ανέχονται διαφωνία και κριτική και που πρεσβεύουν την εξόντωση κάθε επικριτή, είναι εξ ορισμού πλαστές και καταστροφικές για όλους - ακόμα και για τους οπαδούς τους, που τους εκπαιδεύουν στον δογματισμό, τον στραβισμό, την εθελοτυφλία, για να υπηρετούν πειθήνια τα συμφέροντα των μεγάλων ή των μικρομεσαίων αρχηγών.
Οσο για τις εδώ ιδεολογίες, που στάθηκαν αφορμή για το άρθρο τούτο, δεν χρειάζεται να είσαι οφθαλμολόγος για να κρίνεις σε ποιά οφθαλμική κατηγορία ανήκουν...
1. «Βήμα», 31.12.1989.
2. Α. Παπανδρέου, 3.2.1990.
3. Ο ίδιος, στην Κοζάνη, 14.4.1989.
4. Βλ. και το Λεξικό κοινωνικών επιστημών της UNESCO, ελλην. έκδοση Νίκας - Τεγόπουλος, 1972.
5. Η Γερμανική ιδεολογία, Α' και Γ' Μέρος (1845-6, α' έκδοση 1932).
6. Ιδεολογία και Ουτοπία (1929).
7. Οι πηγές του ολοκληρωτισμού (1951). 8। Οι δίκαιοι, Πράξη Α' οκ.1. ¬ 9. Recherche de la verite (1674-5).
6. Ιδεολογία και Ουτοπία (1929).
7. Οι πηγές του ολοκληρωτισμού (1951). 8। Οι δίκαιοι, Πράξη Α' οκ.1. ¬ 9. Recherche de la verite (1674-5).
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου